Praca w wysokich temperaturach bywa trudna. Upalne dni wpływają na wydajność i bezpieczeństwo pracowników. Polskie prawo nakłada na pracodawców konkretne obowiązki. Wyjaśniamy, jakie zasady obowiązują w upały.
Wpływ wysokiej temperatury na pracownika
Wysoka temperatura w pracy wpływa negatywnie na zdrowie. Organizm człowieka nie zawsze dobrze radzi sobie z upałem. Przegrzanie może prowadzić do utraty płynów. Zwiększa się ryzyko odwodnienia organizmu. Skutki to zmęczenie i ból głowy. Mogą pojawić się problemy z koncentracją. Długotrwałe narażenie na ciepło jest niebezpieczne. Grozi udarem cieplnym lub słonecznym. W skrajnych przypadkach brak pomocy kończy się śmiercią.
Wysokie temperatury wpływają też na psychikę. Mogą zaostrzać schorzenia psychiczne. Wzrost temperatury o jedno odchylenie standardowe zwiększa przemoc interpersonalną o 4%. Pacjenci z chorobami psychicznymi są bardziej narażeni. Osoby z demencją wymagają szczególnej opieki. Leki przeciwpsychotyczne i przeciwdepresyjne mogą pogarszać sytuację. Stres cieplny osłabia funkcje poznawcze. Obniża sprawność motoryczną. Badania z 2021 roku potwierdzają ten wpływ.
„Wzrost temperatury wpływał na zdrowie psychiczne nawet w populacjach przyzwyczajonych do upałów” – badanie University of Massachusetts Armrest i California Polytechnic State University.
Przegrzanie organizmu (hipertermia) zaburza termoregulację. Ciało traci zdolność schłodzenia. Fizjologiczna temperatura ciała to 36-37°C. Hipertermia zaczyna się powyżej 38,5-39°C. Temperatura powyżej 40-41°C zagraża życiu. Przy wysokich temperaturach powietrza (powyżej 35°C) i dużej wilgotności ryzyko rośnie. Objawy to zmęczenie, osłabienie, zawroty głowy. Mogą wystąpić nudności, drgawki lub omdlenia. Szybkie schłodzenie i nawodnienie ratują życie.
Jakie są objawy przegrzania organizmu?
Objawy przegrzania to zmęczenie i osłabienie. Pojawia się nadmierne pocenie. Możliwe są zawroty głowy i nudności. Temperatura ciała może przekroczyć 40°C. Występują zaburzenia świadomości. Mogą pojawić się drgawki i omdlenia.
Jakie są zagrożenia związane z udarem cieplnym?
Udar cieplny zagraża życiu. Jest skutkiem przegrzania organizmu. Prowadzi do poważnych uszkodzeń narządów. Może skutkować trwałym uszczerbkiem na zdrowiu. W skrajnych przypadkach udar cieplny kończy się śmiercią.
Obowiązki pracodawcy w upały
Pracodawca ma obowiązek zapewnić bezpieczne warunki pracy. Dotyczy to także wysokich temperatur. Kodeks pracy nakłada ten obowiązek. Art. 94 Kodeksu pracy jest podstawą prawną. Pracodawca musi przeciwdziałać skutkom upałów. Niezachowanie norm BHP grozi karami. Grzywna wynosi od 1000 zł do 30 000 zł. W poważnych przypadkach możliwa jest kara pozbawienia wolności. Odszkodowania dla pracowników mogą sięgać setek tysięcy złotych.
Upał może doprowadzić do poważnego uszczerbku na zdrowiu, a niekiedy nawet śmierci. Odszkodowanie czy zadośćuczynienie w takich przypadkach liczy się nieraz w setkach tysięcy, a nawet milionach złotych – mówi Damian Andruszkiewicz.
Pracodawca musi zapewnić odpowiednią temperaturę. Minimalna temperatura w biurach to 18°C. W pomieszczeniach pracy ogólnie wynosi 14°C. Dotyczy to ciężkiej pracy fizycznej. Rekomendowana maksymalna temperatura w biurach to 30°C. Przy ciężkiej pracy fizycznej rekomendowane jest 28°C. Zbyt niska temperatura obniża wydajność o 4%. Zbyt wysoka temperatura (powyżej 28°C) obniża ją o 10%. Optymalna temperatura dla wydajności to 21–22°C.
Pracodawca musi reagować na przekroczenie temperatur granicznych. W pomieszczeniach powyżej 28°C trzeba podjąć działania. Na otwartej przestrzeni powyżej 25°C również. Działania mogą być techniczne lub organizacyjne. Konsultacje z komisją BHP są wskazane. Można ustalić szczegóły rozwiązań. Lekarz profilaktycznej opieki zdrowotnej może pomóc. Nowe przepisy od 1 stycznia 2026 roku wprowadzą maksymalne temperatury. Będzie to 35°C w pomieszczeniach. Na zewnątrz przy wysiłku fizycznym będzie to 32°C.
Pracodawca musi zapewnić dostęp do wody. Jest to obowiązek przy pracach szczególnie uciążliwych. Art. 232 Kodeksu pracy o tym mówi. Rozporządzenie Rady Ministrów z 28 maja 1996 r. doprecyzowuje. Napoje muszą być nieodpłatne. Zapewnia się wodę lub napoje profilaktyczne. Powinny zaspokajać potrzeby pracowników. Mogą być wzbogacone w sole mineralne i witaminy. Napoje profilaktyczne nie zastąpią ekwiwalentu pieniężnego. Woda powinna być dostępna blisko. Nie dalej niż 75 m od stanowiska pracy. W warunkach brudzących lub wysokiej temperatury (powyżej 28°C) przysługują napoje. Pracownicy pracujący na zewnątrz (powyżej 25°C) też mają prawo do napojów. Wentylacja i klimatyzacja mogą zwolnić z obowiązku napojów. Dzieje się tak, jeśli temperatura nie przekracza 28°C.
Pracodawca może wprowadzić dodatkowe przerwy. Mogą to być przerwy regeneracyjne. Można skrócić czas pracy. Decyzja zależy od dobrej woli pracodawcy. Wcześniejsze wyjście z pracy nie obniża wynagrodzenia. Można też zastosować rotację pracowników. Pracownicy mogą pracować zdalnie. Jest to dobre rozwiązanie w upały. Dotyczy stanowisk umożliwiających zdalną pracę.
Szczególna ochrona w upały
Niektórzy pracownicy wymagają większej ochrony. Dotyczy to pracowników młodocianych. Nie mogą pracować powyżej 30°C. Wilgotność powietrza nie może przekraczać 65%. Kobiety w ciąży i karmiące piersią są chronione. Nie mogą wykonywać prac uciążliwych. Duże wahania mikroklimatu są dla nich szkodliwe. Pracodawca może przenieść ich na inne stanowisko. Może też zwolnić z obowiązku pracy w ekstremalnych warunkach.
Czy pracodawca ma obowiązek zapewnić odpowiednie warunki termiczne w miejscu pracy?
Tak, pracodawca ma obowiązek zapewnić bezpieczne warunki termiczne. Wymaga tego Kodeks pracy. Minimalne temperatury są określone. W pomieszczeniach biurowych to 18°C. W innych pomieszczeniach pracy to 14°C. Pracodawca musi też przeciwdziałać skutkom wysokich temperatur.
Prawa pracownika w upały
Pracownik ma prawo odmówić pracy. Dotyczy to sytuacji zagrażających zdrowiu lub życiu. Temperatura powyżej 28°C bez klimatyzacji może być zagrożeniem. Pracownik ocenia zagrożenie samodzielnie. W razie sporu decyduje sąd pracy. Odmowa pracy w takich warunkach nie może skutkować utratą wynagrodzenia. Pracownik może zgłosić nieprawidłowości do Państwowej Inspekcji Pracy (PIP). PIP może nałożyć kary na pracodawcę. Kara za nieprzestrzeganie norm temperaturowych wynosi do 30 000 zł.
Zarządzanie mikroklimatem w pracy
Mikroklimat obejmuje temperaturę i wilgotność. Ważna jest też prędkość przepływu powietrza. Właściwy mikroklimat wpływa na komfort. Zapewnia bezpieczeństwo pracowników. Nieprawidłowe warunki grożą wychłodzeniem lub przegrzaniem. Według GUS z 2022 roku mikroklimat to trzeci czynnik ryzyka. Skuteczne zarządzanie mikroklimatem jest kluczowe. Zwiększa produktywność i zadowolenie pracowników.
Ocena ryzyka zawodowego jest ważna. Stres cieplny jest czynnikiem ryzyka. Zależy od położenia geograficznego. Wpływają na niego wiek pracownika i schorzenia. Przewodnik Europejskiej Agencji Bezpieczeństwa Pracy zawiera wskazówki. Pomaga ograniczyć ryzyko pracy w upale. Wzrost temperatury otoczenia dotyka wielu sektorów. Szczególnie zagrożeni są pracownicy na zewnątrz. Dotyczy to rolnictwa, leśnictwa, budownictwa. Wdrażanie systemów wczesnego ostrzegania jest wskazane. Plany działania na wypadek upałów są potrzebne. Właściwa ocena ryzyka i środki profilaktyczne ograniczają narażenie na ciepło.
Do oceny mikroklimatu służą wskaźniki. Wskaźnik obciążenia termicznego to WBGT. Ocenia obciążenie cieplne organizmu. Bierze pod uwagę temperaturę mokrego termometru. Liczy temperaturę kulistego termometru. Uwzględnia też temperaturę powietrza. Wskaźniki PMV i PPD oceniają komfort cieplny. PMV od +0,5 do -0,5 oznacza komfort. PPD poniżej 10% oznacza zadowolenie pracowników. Normy ISO 7726 i ISO 7730 definiują te wskaźniki.
Pracodawcy mogą poprawić warunki termiczne. Możliwa jest termomodernizacja budynków. Instalacja pomp ciepła pomaga. Klimatyzacja i wentylacja są kluczowe. Indywidualne grafiki pracy pomagają w upały. Zabezpieczenie okien roletami ogranicza nagrzewanie. Ważna jest konserwacja klimatyzacji. Strumień powietrza nie powinien być skierowany na pracownika. Regularne przewietrzanie pomieszczeń jest ważne. Powinno odbywać się co kilka godzin. Zapewnienie wentylatorów pomaga.
Ważne jest zapewnienie dostępu do wody pitnej. Dostosowanie harmonogramu pracy pomaga. Noszenie lekkiej, przewiewnej odzieży jest wskazane. Tworzenie miejsc wypoczynku dla pracowników jest dobrym rozwiązaniem. Pracodawcy powinni monitorować temperaturę. Zapewnienie odpowiednich warunków to podstawa.
- Zapewnij dostęp do wody pitnej.
- Stosuj klimatyzację lub wentylację.
- Wprowadź dodatkowe przerwy.
- Rozważ skrócenie czasu pracy.
- Umożliwiaj pracę zdalną.
- Zabezpiecz okna przed słońcem.
- Monitoruj temperaturę w pracy.
Konsekwencje dla pracodawcy
Nieprzestrzeganie przepisów BHP w upały grozi karami. Kara grzywny wynosi od 1000 zł do 30 000 zł. PIP może ją nałożyć. Za nielegalne zatrudnienie grozi kara do 30 000 zł. W przypadku wypadków przy pracy spowodowanych upałem, pracodawca ponosi odpowiedzialność. Możliwe są wysokie odszkodowania. Pracownik może zgłosić skargę do PIP. Pracownik może też dochodzić praw w sądzie pracy.
Pracodawca ponosi odpowiedzialność za stan BHP. Obowiązek zapewnienia napojów jest z urzędu. Nie wymaga wniosku pracownika. Pracownik ma prawo przerwać pracę. Dotyczy to złego samopoczucia z powodu temperatury. Może to zrobić bez konsekwencji finansowych. Przekroczenie maksymalnych temperatur uzasadnia powstrzymanie się od pracy. Dzieje się tak, gdy zagrożone jest zdrowie lub życie.
Zmiany w przepisach od 2026 roku
Nowe przepisy dotyczące temperatury mają wejść w życie. Planowany termin to 1 stycznia 2026 roku. Propozycja nowych regulacji pojawiła się w styczniu br. Zmodyfikowana wersja opublikowano w lutym. Nowe przepisy przewidują maksymalne temperatury. Będzie to 35°C w pomieszczeniach. Na zewnątrz przy wysiłku fizycznym będzie 32°C. W konsultacjach uczestniczyli przedstawiciele ministerstwa pracy. Byli też eksperci z instytutów badawczych i PIP. Zmiany w prawie pracy od 2026 roku wprowadzą nowe obowiązki. Dotyczą między innymi BHP.
Pracodawcy powinni śledzić zmiany w przepisach. Nowe regulacje wymagają przygotowania. Monitorowanie temperatury staje się jeszcze ważniejsze. Inwestycje w systemy chłodzenia są potrzebne. Szkolenia BHP dotyczące pracy w upale są kluczowe. Zwiększa się świadomość pracowników na temat BHP. Dążenie do poprawy warunków pracy jest trendem. Rozwój technologii klimatyzacyjnych wspiera pracodawców.
